(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
13.233. अध्यायः 233
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
महेश्वरेणोमांप्रति मांसभक्षणाभक्षणयोर्दोषगुणकथनम्॥ 1 ॥ गुरुप्रशंसनपूर्वकं तत्पूजादिफलकथनम्॥ 2 ॥ तथा तीर्थस्नानोपवासादिफलकथनम्॥ 3 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

उमोवाच।

भक्षयन्त्यपरे मांसं वर्जयन्त्यपरे विभो।
तन्मे वद महादेव भक्ष्याभक्ष्यविनिर्णयम्॥ 13-233-1(90572)
महेश्वर उवाच। 13-233-2x(7634)
मांसस्य भक्षणे दोषो यश्चास्याभक्षणे गुणः।
तदहं कीर्तयिष्यामि तन्निबोध यथातथम्॥ 13-233-2(90573)
इष्टं दत्तमधीतं च क्रतवश्च सदक्षिणाः।
अमांसभक्षणस्यैव कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥ 13-233-3(90574)
आत्मार्थं यः परप्राणान्हिस्यात्स्वादुफलेप्सया।
व्यालगृध्रसृगालैश्च राक्षसैश्च समस्तु सः॥ 13-233-4(90575)
यो वृथा नित्यमांसाशी स पुमानधमो भवेत्।
ततः कष्टतरं नास्ति स्वयमाहृत्य भक्षणात्॥ 13-233-5(90576)
स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति।
उद्विग्नवासं लभते यत्रयत्रत्रोपजायते॥ 13-233-6(90577)
संछेदनं स्वमांसस्य यथा सञ्जनयेद्रुजम्।
तथैव परमांसेऽपि वेदितव्यं विजानता॥ 13-233-7(90578)
यस्तु सर्वाणि मांसानि यावज्जीवं न भक्षयेत्।
स स्वर्गे विपुलं स्थानं लभते नात्र संशयः॥ 13-233-8(90579)
यत्तु वर्षशतं पूर्णं तप्यते परमं तपः।
यच्चापि वर्जयेन्मांसं सममेतन्न वा समम्॥ 13-233-9(90580)
न हि प्राणैः प्रियतमं लोके किञ्चन विद्यते।
तस्मात्प्राणिदया कार्या यथात्मनि तथा परे॥ 13-233-10(90581)
सर्वे यज्ञा न तत्कुर्युः सर्वे देवाश्च भामिनि।
यो मांसरसमास्वाद्य पुनर्मासं विवर्जयेत्॥ 13-233-11(90582)
इत्येवं मुनयः प्राहुर्मांसस्याभक्षणे गुणाः।
एवं बहुगुणं देवि नृणां मांसविवर्जनम्॥ 13-233-12(90583)
न शक्नुयाद्यदाऽतीय त्यक्तं मांसं कथञ्चन।
पुण्यं तन्मासमात्रं वा वर्जनीयं विशेषतः॥ 13-233-13(90584)
न शक्नुयादपि तथा कौमुदीमासमेव च।
जन्मनक्षत्रतिथिषु सदा पर्वसु रात्रिषु।
वर्जनीयं तथा मांसं परत्रि हितमिच्छता। 13-233-14(90585)
अशक्तः कारणान्मर्त्यो भोक्तुमिच्छेद्विधिं शृणु।
अनेनि खादन्विधिना कलुषेण न लिप्यते॥ 13-233-15(90586)
सूनायां च गतप्राणान्क्रीत्वा न्यायेन भामिनि।
ब्राह्मणातिथिपूजार्थं भोक्तव्यं हितमिच्छता॥ 13-233-16(90587)
भैषज्यकारणाद्व्याधौ खादन्पापैर्न लिप्यते।
पितृशेषं तथैवाश्नन्मांसं नाशुभमृच्छति॥ 13-233-17(90588)
उमोवाच। 13-233-18x(7635)
गुरुपूजा कथं देव क्रियते धर्मचारिभिः॥ 13-233-18(90589)
महेश्वर उवाच। 13-233-19x(7636)
गुरुपूजां प्रवक्ष्यामि यथावत्तव शोभने।
कृतज्ञानां परो धर्म इति वेदानुशासनम्॥ 13-233-19(90590)
तस्मात्स्वगुरवः पूज्यास्ते हि पूर्वोपकारिणः।
गुरूणां च गरीयांसस्त्रयो लोकेषु पूजिताः॥ 13-233-20(90591)
उपाध्यायः पिता माता संपूज्यास्ते विशेषतः।
ये पितुर्भ्रातरो ज्येष्ठा ये च तस्यानुजास्तथा।
पितुः पिता च सर्वे ते पूजनीयाः पिता तथा॥ 13-233-21(90592)
मातुर्या भगिनी ज्येष्ठा मातुर्या च यवीयसी।
मातामही च धात्री च सर्वास्ता मातरः स्मृताः॥ 13-233-22(90593)
उपाध्यायस्य यः पुत्रो यश्च तस्य भवेद्गुरुः।
ऋत्विग्गुरुः पिता चेति गुरवः सम्प्रकीर्तिताः॥ 13-233-23(90594)
ज्येष्ठो भ्राता नरेन्द्रश्च मातुलः श्वळशुरस्तथा।
भयत्राता च भर्ता च गुरवस्ते प्रकीर्तिताः॥ 13-233-24(90595)
इत्येष कथितः साध्वि गुरूणां सर्वसङ्ग्रहः।
अनुवृत्तिं च पूजां च तेषामपि निबोध मे॥ 13-233-25(90596)
आराध्या मातापितरावुपाध्यायस्तथैव च।
कथंचिन्नावमन्तव्या नरेण हितमिच्छता॥ 13-233-26(90597)
येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः।
येन प्रीणाति चेन्माता प्रीताः स्युर्देवमातरः॥ 13-233-27(90598)
ये प्रीणात्युपाध्यायो ब्रह्मा तेनाभिपूजितः।
अप्रीतेषु पुनस्तेषु नरो नरकमेति हि॥ 13-233-28(90599)
गुरूणां वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कथञ्चन।
नरः स्वगुरुमप्रीत्या मनसाऽपि न गच्छति॥ 13-233-29(90600)
न ब्रूयाद्विप्रियं तेषामनिष्टं न प्रवर्तयेत्।
विगृह्य न वदेत्तेषां समीपे स्पर्धया क्वचित्॥ 13-233-30(90601)
यद्यदिच्छन्ति ते कर्तुमस्वतन्त्रस्तदाचरेत्।
वेदानुशासनसमं गुरुशासनमिष्यते॥ 13-233-31(90602)
कलहांश्च विवादांश्च गुरुभिः सह वर्जयेत्।
कैतवं परिहासांश्च मन्युकामाश्रयाः कथाः॥ 13-233-32(90603)
गुरूणां योऽनहंवादी करोत्याज्ञामतन्द्रितः।
न तस्मात्सर्वमर्त्येषु विद्यते पुण्यकृत्तमः॥ 13-233-33(90604)
असूयामपवादं च गुरूणां परिवर्जयेत्।
तेषां प्रियहितान्वेषी भूत्वा परिचरेत्सदा॥ 13-233-34(90605)
न तद्यज्ञफलं कुर्यात्तपो वाऽऽचरितं महत्।
यत्कुर्यात्पुरुषस्येह गुरुपूजा सदा कृता॥ 13-233-35(90606)
अनुवृत्तेर्विना धर्मो नास्ति सर्वाश्रमेष्वपि।
तस्मात्क्षमावृतः क्षान्तो गुरुवृत्तिं समाचरेत्॥ 13-233-36(90607)
स्वमर्थं स्वशरीरं च गुर्वर्थे संत्यजेद्बुधः।
विवादं धनहेतोर्वा मोहाद्वा तैर्न रोचयेत्॥ 13-233-37(90608)
ब्रह्मचर्यमहिंसा च दानानि विविधानि च।
गुरुभिः प्रतिषिद्धस्य सर्वमेतपार्थकम्॥ 13-233-38(90609)
उपाध्यायं पितरं मातरं च।
येऽभिद्रुह्युर्मनसा कर्मणा वा।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं
तेभ्यो नान्यः पापकृदस्ति लोके॥ 13-233-39(90610)
उमोवाच। 13-233-40x(7637)
उपवासविधिं तत्र तन्मे शंसितुमर्हसि॥ 13-233-40(90611)
महेश्वर उवाच। 13-233-41x(7638)
शरीरमलशान्त्यर्थमिन्द्रियोच्छोषणाय च।
एकभुक्तोपवासैस्तु धारयन्ते व्रतं नराः॥ 13-233-41(90612)
लभन्ते विपुलं धर्मं तथाऽऽहारपरिक्षयात्।
बहूनामुपरोधं तु न कुर्यादात्मकारणात्॥ 13-233-42(90613)
जीवोपघातं च तथा स जीवन्धन्य इष्यते।
तस्मात्पुण्यं लभेन्मर्त्यः स्वयमाहारकर्शनात्।
तद्गृहस्थैर्यथाशक्ति कर्तव्यमिति निश्चयः॥ 13-233-43(90614)
उपवासार्दिते काये आपदर्शं पयो जलम्।
भुञ्जन्न प्रतिघाती स्याद्ब्राह्म्णाननुमान्य च॥ 13-233-44(90615)
उमोवाच। 13-233-45x(7639)
ब्रह्मचर्यं कथं देव रक्षितव्यं विजानता॥ 13-233-45(90616)
महेश्वर उवाच। 13-233-46x(7640)
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता॥ 13-233-46(90617)
ब्रह्मचर्यं परं शौचं ब्रह्मचर्यं परं तपः।
केवलं ब्रह्मचर्येणि प्राप्यते परमं पदम्॥ 13-233-47(90618)
सङ्कल्पाद्दर्शनाच्चैव तद्युक्तवचनादपि।
संस्पर्शादथ संयोगात्पञ्चधा रक्षितं व्रतम्॥ 13-233-48(90619)
व्रतवद्धारितं चैव ब्रह्मचर्यमकल्मषम्।
नित्यं संरक्षितं तस्य नैष्ठिकानां विधियते।
तदिष्यते गृहस्थानां कालमुद्दिश्य कारणम्॥ 13-233-49(90620)
जन्मनक्षत्रयोगेषु पुण्यवासेषु पर्वसु।
देवताधर्मकार्येषु ब्रह्मचर्यव्रतं चरेत्॥ 13-233-50(90621)
ब्रह्मचर्यव्रतफलं लभेद्दारव्रती सदा।
शौचमायुस्तथाऽऽरोग्यं लभ्यते ब्रह्मचारिभिः॥ 13-233-51(90622)
उमोवाच। 13-233-52x(7641)
तीर्थचर्याव्रतं देव क्रियते धर्मकाङ्क्षिभि।
कानि तीर्थानि लोकेषु तन्मे शंसितुमर्हसि॥ 13-233-52(90623)
महेश्वर उवाच। 13-233-53x(7642)
हन्त ते कथयिष्यामि तीर्थस्नानविधिं प्रिये।
पावनार्थं च शौचार्थं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा॥ 13-233-53(90624)
यास्तु लोके महानद्यस्ताः सर्वास्तीर्थसंज्ञिताः।
तासां प्राक्स्रोतसः श्रेष्ठाः सङ्गमश्च परस्परम्।
तासां सागरसंयोगो वरिष्ठश्चेति विद्यते॥ 13-233-54(90625)
तासामुभयतः कूलं तत्रतत्र मनीषिभिः।
देवैर्वा सेवितं देवि तत्तीर्थं परमं स्मृतम्॥ 13-233-55(90626)
समुद्रश्च महातीर्थं पावनं परमं शुभम्।
तस्य कूलगतास्तीर्था महद्भिश्च समाप्लुताः॥ 13-233-56(90627)
स्रोतसकां पर्वताना च जोषितानां महर्षिभिः।
अपि कूपं नटाकं वा सेवितुं मुनिभिः प्रिये॥ 13-233-57(90628)
तत्तु तीर्थमिति ज्ञेयं प्रभावात्तु तपस्विनाम्।
तदा प्रभृति तीर्थत्वं लेभे लोकहिताय वै॥ 13-233-58(90629)
एवं तीर्थं भवेद्देवि तस्य स्नानविधिं शृणु॥ 13-233-59(90630)
जन्मना व्रतभूयिष्ठो गत्वा तीर्थानि काङ्क्षया।
उपवासत्रयं कुर्यादेकं वा नियमान्वितः॥ 13-233-60(90631)
पुण्यमासेवते काले पौर्णमास्यां यथाविधि।
बहिरेव शुचिर्भूत्वा तत्तीर्थं मन्मना विशेत्॥ 13-233-61(90632)
त्रिराप्लुत्य जलाभ्यासे दत्त्वा ब्राह्मणदक्षिणाम्।
अभ्यर्च्य देवायतनं ततः प्रायाद्यथागतम्॥ 13-233-62(90633)
एतद्विधानं सर्वेषां तीर्थंतीर्थमिति प्रिये।
समीपतीर्थस्नानात्तु दूरतीर्थं सुपूजितम्॥ 13-233-63(90634)
आदिप्रभृतिशुद्धस्य तीर्थस्नानं शुभं भवेत्।
तपोर्थं पापनाशार्थं शौचार्थं तीर्थगाहनम्॥ 13-233-64(90635)
एवं पुण्येषु तीर्थेषु तीर्थस्नानं शुभं भवेत्।
एतन्नैयमिकं सर्वं सुकृतं कथितं तव॥ ॥ 13-233-65(90636)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मिपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ 233 ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.